İnşaat Hesabı

Deprem nedir? Neden Olur? Türleri Nelerdir?

   Yaşamı en çok etkileyen doğa olaylarından biri de hiç kuşkusuz ki depremlerdir. Yer sarsıntısı ya da zelzele olarak da bilinen deprem, neden olduğu sonuçlarla büyük hasarlar verebilmektedir.  Topraklarının büyük çoğunluğu deprem tehlikesi altında bulunan ülkemizde, deprem bilincinin oluşturulması, deprem sonuçlarının afete dönüşmemesi için yapılması gerekenler, üzerimize düşen vazifeler bulunmaktadır. Yazımızda deprem nedir, türleri nelerdir, deprem anında yapılması gerekenler gibi konuları işleyeceğiz. 

1.Deprem Nedir?

Sismik dalgalar yaratan yer kabuğunda depolanmış enerjinin aniden serbest kalarak yeryüzünü sarsması olayına deprem denmektedir. Sismik aktifliği bulunan bölgelerde depremler sık aralıklarla oluşmakta ve bunun sonucunda da milyonlarca insan yaşamını kaybetmekte ve yaşam alanları yok olmaktadır. Deprem, sismograf denilen aygıt ile ölçülürken, bu olayları inceleyen bilim dalına ise sismoloji denmektedir. Depremin şiddeti moment magnitüd ölçeği ile şiddeti ise mercalli şiddet ölçeği ile ölçülmektedir. Depremin şiddeti kadar yeryüzündeki derinliği de oldukça önemli bir konudur. Yeryüzüne yakın noktada gerçekleşen depremler, daha yıkıcı sonuçlara sebebiyet vermektedir. 

Yaygın kanının aksine deprem sadece dünyada olmamaktadır. Bilim adamları Mars, Venüs ve Jüpiter’in birkaç uydusunda da sismik faaliyetlerin kanıtlarını görmüşlerdir. Bu konuyla ilgili araştırmalar devam etmektedir.

deprem nedir

2.Depremler Nasıl Oluşur?

Dünya’nın altında bulunan toprak tabaka tek parça ve tamamen sabit değildir. Dünya kabuğu birbirine bağlı 12 ana tektonik plakadan oluşmaktadır. Bu büyük levhalar sıvı halde olan magma üzerinde yüzmektedir. Sürekli birbirlerine karşı hareketli haldedir ancak bu hareketler oldukça yavaş gerçekleşmektedir. Yer kabuğunu oluşturan bu levhalar sürekli hareketli oldukları için birbirlerine çarpar ve birbirlerini ittirirler. İttirme esnasında gerilmeler ve birbirlerine takılan noktalar bulunmaktadır. Takılan noktalar da hareketi engeller ve bu gerginlik boşalırken yerde oluşturduğu yarığa da fay (kırık) denir.  Böyle yoğun bir enerji, fay hattında bulunan çıkıntılarda birikmeye başlar. Çıkıntıların bir anda kırılması ve toprağı sarsması da depremleri meydana getirmektedir.

deprem nasıl oluşur

3.Deprem Türleri Nelerdir?

Genel adıyla deprem diye adlandırsak da, depremler de kendi içinde farklı özellikler sergilemekte ve türler oluşturmaktadır. Bunlar:

Tektonik Depremler

Dünyada en çok görülen deprem türüdür. Yer kabuğunda meydana gelen sarsıntılar sonucu fay hatları üzerinde oluşmaktadır. Tektonik depremler Deprem Nasıl Oluşur? başlığında bahsettiğimiz levhaların hareketinden meydana gelmektedir.  

Volkanik Depremler

Yanardağ içinde bulunan volkanların biranda püskürmesi ve ortaya devasa bir sıcaklık çıkması ile oluşur. Dünya’nın mantosunda bulunan magma olarak adlandırdığımız sıcak sıvı yüzeye doğru hareket eder. Magma kayadan daha hafiftir, bu nedenle Dünya’nın yüzeyine doğru yükselir. Magma yükseldikçe içinde gaz kabarcıkları oluşur. Akan magma, yerkabuğunun yüzeyine lav olarak akmadan önce, yer kabuğundaki açıklıklar ya da deliklerden patlar.

Tsunami
Japonca liman dalgası anlamına gelen tsunami, en çok Pasifik Okyanusu’nda görülmektedir. Deniz tabanında oluşan ani hareketler sonucu meydana gelmektedir. Tsunamiler farklı sebeplerle ortaya çıkabilir; deprem, volkan patlaması, denizaltı heyelanları ya da astreoidlerin denize düşmesi gibi.

Çöküntü Depremler
Yeraltındaki büyük oyukların, mağaraların tavanlarının çökmesi sırasında beliren çöküntü depremler diğer deprem türlerinden daha az zarar verirler.

 

depremin türleri

4.Depremde Bina Nasıl Çöker

Depremin en yıkıcı etkilerinden biri de binaların yıkılmasıdır. Bir binanın yıkılmasına doğrudan altındaki zeminin şiddetle sarsılması ya da bölünmesi sebep olur. Yine de deprem yaşandığında her yapı aynı tepkiyi gösterip, yıkılmaz. Biz de bir binanın çökmesi için gerekli sebepleri sıralayacağız. 

Proje Esnasında Yapılan Yanlışlıklar ve Denetimsizlik

Türkiye’de inşaat sektörü ile doğrudan bağlantılı olan deprem yönetmeliği, binaların depreme uygun şekilde yapılmasını belirten kurallar bütünü, bir yol göstericidir. Bu standart ile tüm yapıların depreme dayanıklı olması sağlanır. İlk kullanıma 1940 yılında başladığımız ve günümüzde Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından düzenlenen deprem yönetmeliği, gelişen ve değişen gereksinimlerin sonucu olarak belirli aralıklarla güncellenmektedir. 2019 yılından beri kullanılan yürürlük de dahil olmak üzere bugüne kadar 8 kere revize edilmiştir. Bu revizeler içinde özellikle 1998 yılında yapılan güncelleme radikal değişiklikleri içermekle birlikte, bu tarih öncesi inşa edilen yapıların depremde yıkılmaya daha müsait olduğu gözlemlenmiştir. Olası bir yıkımın baştan engellenmesi için de eski yapıların iyileştirme çalışmalarının yapılması gerekmektedir. Bununla birlikte binaların inşa edileceği zemin de plan aşamasında dikkat edilmesi gereken konulardan biridir.  Bina tasarım aşamasında temel dizayna dikkat edilmemesi ve binanın zemine uygun tasarlanmaması deprem anında felaketlere sebebiyet vermektedir. Zemin sıvılaşması, deprem gibi olaylarda gevşek zeminlerde görülen yer altı su seviyesi altındaki tabakaların geçici olarak katı yerine sıvı olarak davranmalarıdır. Temeli sağlam olmayan binaların sıvılaşma gerçekleştiğinde yıkılma olasılığı çok yüksektir. Örneğin, 1999 Marmara Depremi’nin en çok etkilediği ilçelerden olan Avcılar’da yaşanan kayıpların büyük çoğunluğunu temele uygun olmayan binaların sıvılaşma sonucu yıkılması oluşturuyordu. 

İnşaat Aşaması Hataları

İnşaat proje aşaması kadar önemli olan inşaatın yapım aşaması da, uygulama doğruluğu gerektirmektedir. Bir inşaatın projesine uygun olarak inşa edilmesi gerekmektedir. Sonuçta o proje bir onay aşamasından geçmiş ve doğru olduğu ispatlanmıştır. Ancak kimi zaman, bütçe yetersizliği sebebi ile projeden farklı malzeme seçimi, kimi zaman inşaat bitirme süresinin az kalması nedeniyle es geçilen bazı aşamalar ya da deneyimsizlikten kaynaklanan yanlış uygulamalar gibi farklı sebeplerle yapılar projeye uygun inşa edilmemektedir. Örneğin, yatay eleman olan kirişlerin düşey elemanlardan (kolon) daha ağır ve kalın olması deprem esnasında göçmeye kadar varan ağır sonuçlara sebebiyet vermektedir.  

Yapıların Kullanımları ve Binalarda Yapılan Değişiklikler

Öncelikle binanın genelini etkileyen, iskan sonrası yetkili kurumlardan izin almadan yapılan değişiklikler inşaat ve iskan ruhsatına aykırıdır.  Bu kuralın bu kadar katı olmasının sebebi de, keyfi olarak, kendi başınıza yapacağınız kritik bir değişiklik binayı depreme karşı savunmasız hale getirecektir. Yetkili mercilerden gerekli izinler alınmalı, profesyonel kişilerle çalışarak bu tür işlemler gerçekleştirilmelidir.  Hangi tadilat işlemlerinin izne tabi olduğunu öğrenmek için ise linke tıklayarak ilgili yazımıza ulaşabilirsiniz. 

depremde bina nasıl çöker

5. Deprem Anında Yapılması Gerekenler

Deprem anında yapılacaklarla çok şeyin önüne geçebilirsiniz. Öncelikle deprem olduğunu hissetmeye başladığınız andan itibaren serinkanlı olup, paniklememeniz gerekmektedir. Eğer dışardaysanız düşen objelerin yanından koşarak uzaklaşmaya çalışmamalısınız. Eğer iç mekandaysanız sabitlenmemiş mobilyalardan, üzerinize düşebilecek eşyalardan ve pencerelerden uzak durmanız gerekmektedir. Yaşam üçgeni oluşturabileceğiniz bir alanı kullanın. Bu alan çamaşır makinesi gibi boyu uzun olmayan sağlam bir eşya olabilir. Bu eşyanın yanına yatay pozisyonda uzanın, dizlerinizi kendinize doğru çekin ve başınızı ellerinizin arasına alarak cenin pozisyonu oluşturun. Eğer makinenin üzerine bir şey düşerse sağlamlığı sayesinde etkilenmeyecek siz de oluşan o üçgende kalabileceksiniz. Deprem bitene kadar da hareket etmemeye çalışarak, üzerinize düşebilecek cisimlerden korunun. Deprem bitiminde direkt çıkışa yönelmeyin artçı depremler devam edebilir. Bu sürede evdeki ocak, fırın, doğalgaz vb. kapatıp, elektriği kesmeniz gerekmektedir. Çıkış noktasında ise kesinlikle asansör kullanmayın, direkt olarak merdivenlere yönelin ve panik yaratmadan ancak hızlı adımlarla ilerleyin. Yakınınızdaki afet toplanma alanına gidin. 

depremde korunma yolları

6.Deprem Çantasında Olması Gerekenler

İlk olarak yanınızda çantanıza koymanıza olanak vereceği kadar su bulunmalı. Su şişelerini de gün ışığında bırakmamalı ve belirli aralıklarla değiştirmelisiniz. Deprem çantasına koyulabilecek bir diğer ürün de uzun süre dayanabilen konserve, kraker gibi gıdalardır. İçinde otomatik turnike, flaster, sargı bezi, yara bandı, paslanmaz makas, çengelli iğne, cerrahi eldiven, antiseptik solüsyon, gaz kompresi, suni solunum maskesi, el feneri, düdük, yanık örtüsü ve hidrofil pamuğun olduğu ilk yardım çantası da olmazsa olmazlardan. Haber kaynağı olması için pilli radyo ve yedek pil de olmalıdır. Ayrıca çantaya battaniye, uyku tulumu, yedek kıyafet, çakmak, ilaç (sürekli kullanmanız gereken bir ilaç varsa) ,evinizin yedek anahtarı ve bir miktar nakit para da koymalısınız. Telefonunuzu yanınıza almasanız bile rahatlıkla ulaşmanız için sizin için önemli olan telefon numaları ve adreslerini de çantaya koymanız önemli. Çocuğu olanlar da çantaya ek olarak mama, biberon, bebek bezi gibi bebekler için önemli malzemeleri çantaya koymalılar.

deprem çantası
×