Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği (ve bu yönetmelik kapsamında bir ek belge olarak kullanılan Yapım İşleri Genel Şartnamesi), Türkiye’de kamu kaynakları kullanılarak gerçekleştirilecek inşaat projelerinin ihale süreçlerini, adayların yeterlik kriterlerini ve sözleşme aşamasına kadar olan tüm usulleri düzenleyen en temel mevzuat metnidir.

Bu yönetmelik, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında olan idarelerin gerçekleştireceği yapım işleri ihalelerinde uyulması gereken esasları belirler.

Aşağıda, kaynaklar ışığında bu yönetmeliğin ve ilgili şartnamenin genel yapısı, önemli maddeleri ve ihale sürecindeki rolleri detaylandırılmıştır.

1. Amaç, Kapsam ve Temel İlkeler

Yönetmeliğin temel amacı, kamu ihalelerinde saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamaktır. İdareler, bu ilkeleri gözetmekle yükümlüdür ve aralarında doğal bir bağlantı olmadığı sürece yapım işleri, mal ve hizmet alımları ile bir arada ihale edilemez.

İhaleye çıkılabilmesi için bazı ön şartlar mevcuttur:

  • Ödenek Şartı: Ödeneği bulunmayan hiçbir iş için ihaleye çıkılamaz.
  • ÇED Raporu: Mevzuat gereği Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) raporu gereken işlerde “ÇED Olumlu” belgesi alınmış olmalıdır (doğal afet halleri hariç).
  • Mülkiyet ve Proje: Arsa temin edilmeden, mülkiyet/kamulaştırma işlemleri tamamlanmadan ve uygulama projeleri yapılmadan ihaleye çıkılması kural olarak yasaktır.

2. İhale Öncesi Hazırlık ve Yaklaşık Maliyet

İhale sürecinin en kritik aşamalarından biri yaklaşık maliyetin hesaplanmasıdır. İdare, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce piyasa araştırması yaparak KDV hariç tahmini bir bedel belirler.

  • Miktar Tespiti: Yaklaşık maliyet hesaplanırken arazi ve zemin etütlerinin yapılması, mahal listelerinin ve metraj listelerinin hazırlanması zorunludur.
  • Fiyat Araştırması: Fiyatlar belirlenirken idarenin daha önceki işleri, kamu kurumlarınca yayımlanan birim fiyatlar (Örneğin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı rayiçleri), meslek odalarının verileri ve piyasa araştırmaları esas alınır.
  • Kâr Marjı: Hesaplanan çıplak maliyete %25 oranında yüklenici kârı ve genel giderler eklenerek yaklaşık maliyet nihai hale getirilir. Bu bedel, teklif fiyatları ile birlikte ihale komisyonu tarafından açıklanana kadar gizli tutulur.

3. İhale Dokümanları ve Şartnameler

İhale dokümanı; idari şartname, sözleşme tasarısı, teknik şartname ve Yapım İşleri Genel Şartnamesi gibi belgelerden oluşur.

  • İdari Şartname: İsteklilere talimatları, yeterlik kriterlerini ve ihaleye katılım koşullarını içerir.
  • Teknik Şartname: İşin teknik ayrıntılarını, mimari ve mühendislik detaylarını kapsar. Burada belirli bir marka veya model belirtilemez; verimlilik ve fonksiyonellik esas alınır.
  • Yapım İşleri Genel Şartnamesi: Yönetmelikte belirtildiği üzere, ihale dokümanının ayrılmaz bir parçasıdır. Bu şartname, sözleşme imzalandıktan sonra işin yürütülmesi, kontrol teşkilatı ile ilişkiler, hakediş ödemeleri, işe başlama ve bitirme gibi uygulama sürecindeki genel kuralları belirler.

4. Yeterlik Kriterleri ve İstenen Belgeler

Yönetmelik, ihaleye katılacak adayların işi yapabilecek kapasitede olup olmadığını ölçmek için iki ana yeterlik alanı belirlemiştir: Ekonomik ve Mali Yeterlik ile Mesleki ve Teknik Yeterlik.

Ekonomik ve Mali Yeterlik:

İdareler, yaklaşık maliyetin eşik değerine göre isteklilerden şu belgeleri isteyebilir:

  • Banka Referans Mektubu: İsteklinin mali gücünü gösterir.
  • Bilanço: Cari oran (dönen varlıklar/kısa vadeli borçlar) en az 0,75, öz kaynak oranı en az 0,15 olmalıdır.
  • İş Hacmi (Ciro): İsteklinin toplam cirosu veya yapım işleri cirosu, teklif edilen bedelin belirli bir oranında (genellikle %25 veya %15) olmalıdır.

Mesleki ve Teknik Yeterlik:

Bu alanın en önemli unsuru İş Deneyim Belgeleridir. Adayların son 15 yıl içinde kamu veya özel sektörde gerçekleştirdikleri benzer nitelikteki işleri tevsik etmeleri istenir.

  • İş Bitirme Belgeleri: İşin başarıyla tamamlandığını gösterir ve tutarı tam olarak değerlendirilir.
  • İş Denetleme ve Yönetme Belgeleri: Mühendis veya mimarların proje başında bulunarak kazandıkları tecrübeyi gösterir; ancak bu belgelerin tutarı yeterlik değerlendirmesinde beşte bir oranında dikkate alınır.
  • Teknik Personel ve Ekipman: İdareler, işin yürütülmesi için gereken teknik personel sayısını ve niteliğini belirler. Ancak makine ve ekipman artık bir yeterlik kriteri olarak değil, sadece sözleşme aşamasında işyerinde bulundurulması gereken unsurlar olarak istenir.

5. Tekliflerin Sunulması ve Değerlendirilmesi

Teklifler, ihale dokümanında belirtilen saatte komisyon huzurunda açılır.

  • Geçici Teminat: İstekliler, teklif ettikleri bedelin %3’ünden az olmamak üzere geçici teminat vermek zorundadır.
  • Aşırı Düşük Teklifler: Komisyon, sınır değerin altında kalan teklifleri tespit eder. Bu teklif sahiplerinden, yapım yönteminin ekonomikliği veya seçilen teknik çözümler gibi konularda yazılı açıklama istenir. Açıklaması yetersiz görülen istekliler reddedilir.
  • En Avantajlı Teklif: Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, sadece fiyat esasına göre veya fiyatla birlikte fiyat dışı unsurlar (kalite, teknik özellikler vb.) da dikkate alınarak belirlenir.

6. İhalenin Sonuçlandırılması ve Sözleşme

İhale komisyonu kararını verir ve ihale yetkilisinin onayına sunar. Karar onaylandıktan sonra, ihale üzerinde kalan istekliye sözleşme imzalaması için davet gönderilir.

  • Kesin Teminat: Sözleşme imzalanmadan önce, ihale bedelinin %6’sı oranında kesin teminat alınır.
  • Yasaklılık Teyidi: Sözleşme imzalanmadan hemen önce, isteklinin kamu ihalelerinden yasaklı olup olmadığı tekrar kontrol edilir.

7. Elektronik İhale (EKAP)

Yönetmelikte yapılan güncel değişikliklerle, ihale süreçlerinin büyük bir kısmı Elektronik Kamu Alımları Platformu (EKAP) üzerinden yürütülmektedir. Tebligatlar EKAP üzerinden yapılır, ihale dokümanları EKAP’tan indirilir ve teklifler çoğu zaman elektronik olarak sunulur. İş deneyim belgelerinin de EKAP üzerinde kayıtlı olması, geçerlilikleri için bir ön şarttır.

Özetle; Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği, bir inşaatın “kimin tarafından” yapılacağını belirleyen kurallar bütünüyken; onun bir parçası olan Yapım İşleri Genel Şartnamesi, bu işin “nasıl” yönetileceğini, yüklenicinin hak ve sorumluluklarını düzenleyen teknik ve idari kılavuzdur. İdareler, yaklaşık maliyetin belirlenmesinden sözleşmenin imzalanmasına kadar geçen her adımda bu mevzuata sıkı sıkıya uymakla yükümlüdür.

Yönetmelik/Hukuk